برخلاف تصور عموم، وکالت معنای گستردهتری از وکالت دعاوی در دادگستری دارد. برای مفهوم وکالت باید ابتدا با مفهوم نمایندگی آشنا شد چرا که وکالت یکی از انواع نمایندگی است.
نمایندگی به طور صریح در قوانین تعریف نشده است و باید به همان معنای عرفی آن توجه کنیم. در واقع نماینده کسی است که به انجام اموری برای دیگری میپردازد نه برای خود. اگر شخصی این نمایندگی را از طریق قرارداد به دست آورده باشد به او وکیل میگویند. بنابراین وکالت یکی از اقسام نمایندگی قراردادی است که میتواند برای انجام دعاوی دادگستری یا غیر آن باشد. درنتیجه دایره شمول اشخاص مشمول این مفاهیم از عام به خاص عبارتند از: نمایندگی ـ نمایندگی قراردادی ـ وکالت ـ وکالت دادگستری
طبق ماده ۶۵۶ قانون مدنی وکالت عقدی (قراردادی) است که به موجب آن یکی از طرفین، طرف دیگر را برای انجام امری نایب خود مینماید.
منظور از «امر» در این ماده اعمال حقوقی است، یعنی اموری مانند معاملات و قراردادها، نه امور مادی. پس اگر کسی با دیگری توافق کند که آن شخص مبادرت به عمل مادی مانند رنگ آمیزی دیوار یا ساختن کابینت کند، قرارداد فیمابین آنها وکالت نیست و میتواند قرارداد کار یا پیمانکاری یا اجاره اشخاص باشد. اما انجام برخی اعمال مادی به تبع اعمال حقوقی، موضوع وکالت قرار میگیرد مثل دادن بهای معامله به طرف معامله. البته اینها هم باید در قرارداد وکیل و موکل شرط شود.
با توجه به اینکه موضوع وکالت اعمال حقوقی است (نه مادی)، میتوان موارد زیر را نمونه های بارز این نوع از قرارداد دانست:
۱ـ وکالت دادن به شخصی برای فروش خانه خود
۲ـ استخدام کردن شخصی به عنوان فروشنده برای فروش اجناس مغازه
۳- عملی که عاقد در ازدواج انجام میدهد، یعنی از عروس و داماد وکالت میگیرد که آنها را با هم عقد کند.
باید توجه داشت که وکالت در این مورد باید زمانی داده شود که خود موکل بتواند موضوع وکالت را انجام دهد. مثلاً زمانی که تاجری ورشکسته است و خودش نمیتواند قانوناً اموالش را بفروشد، اختیار انجام این عمل را هم نمیتواند در قالب قرارداد وکالت به وکیل بدهد.
تفاوت وکالت با نیابت
با توجه به اینکه در قانون مدنی در تعریف وکالت از واژه «نایب» استفاده شده است، این پرسش مطرح میشود که آیا تفاوتی میان وکالت و نیابت وجود دارد؟
به نظر میرسد که نیابت مفهوم عامتری نسبت به وکالت دارد. نایب به معنای جانشین است و مبادرت به اموری میکند که لزوماً حقوقی نیستند (یعنی حتماً قراردادی برای وکیل منعقد نمیکند) مانند این که کسی به نیابت از دیگری حق قصاص او را اعمال کند یا مدیر شرکتی که نمیتواند در جلسه حاضر شود، کسی را به نیابت از خود بفرستد.