نحوة تقسیم ارث عمده مقررات ارث ایران در مواد 861 الی 949 قانون مدنی ذکر شده است. با توجه به اینکه تمام این مواد در دنیای امروز کاربرد ندارد و مصداق آنها در عمل رخ نمیدهد، و همچنین به زبان سختی نگاشته شده است، در این مقاله به بررسی مهمترین مقررات آن به زبانی ساده میپردازیم.
نحوة تقسیم ارث عمده مقررات ارث ایران در مواد 861 الی 949 قانون مدنی ذکر شده است. با توجه به اینکه تمام این مواد در دنیای امروز کاربرد ندارد و مصداق آنها در عمل رخ نمیدهد، و همچنین به زبان سختی نگاشته شده است، در این مقاله به بررسی مهمترین مقررات آن به زبانی ساده میپردازیم. قبل از پرداختن به بحث، آشنایی با چند واژه کلیدی ضروری است:
واژههای کلیدی
۱. وارث: کسی که ارث میبرد.
۲. مورث: کسی که به دیگران ارث میدهد. در واقع همان متوفی است.
۳. ورثه: جمع کلمه وارث است، وارثان. اگر تعداد کسانی که ارث میبرند بیش از یکی باشد، به آنها وارثان میگویند.
۴. ماترک یا ترکه: مجموعة اموالی است که از شخص فوت شده باقی میماند، مثلاً کل دارایی یک شخص، یک آپارتمان به ارزش ۳ میلیارد، یک ماشین به ارزش ۵۰۰ میلیون و مقداری پول نقد در بانک به مبلغ ۲۰۰ میلیون است. اگر این شخص فوت کند، ماترک او میشود ۳ میلیارد و ۷۰۰ میلیون تومان.
۵. فرض: مقدار معینی است که در قانون ذکر شده تا به آن میزان به شخصی ارث برسد. مثلاً ارث شوهر در صورتی که خانمی، فرزند نداشته باشد، یک دوم اموال آن خانم است. یعنی اگر خانمی یک میلیارد دارایی داشته باشد و هیچ فرزندی نداشته باشد و فوت کند، علیالقاعده پانصد میلیون به شوهرش ارث میرسد.
نکات اولیه
یک شخص فقط میتواند از خانوادة سببی خود ارث ببرد و از خانوادة نسبی خود، صرفاً میتواند از همسر خود ارث ببرد. بنابراین یک شخص نمیتواند مستقیم و بلاواسطه از برادرِ زن خود یا پدرِ زن خود یا مواردی از این قبیل ارث ببرد. شرط ارث بردن نیز زنده بودن است؛ یعنی یک شخص باید زنده باشد تا بتواند از یک شخص فوت شده ارث ببرد.
برای روشن شدن این مسئله به مثال زیر توجه کنید:
احمد دو پسر دارد به نامهای علی و محمد. علی نیز یک پسر به نام مهدی دارد. محمد هم یک پسر به نام حسین دارد. پس در اینجا احمد میشود پدر علی و محمد، و همچنین پدربزرگ مهدی و حسین. علی میشود پدر مهدی و عموی حسین. محمد هم میشود پدر حسین و عموی مهدی. علی در سال ۱۳۹۷ فوت میکند. احمد هم در سال ۱۴۰۲ فوت میکند. از ماترک احمد چیزی به خانوادة علی نمیرسد، چون هنگامی که احمد فوت کرده است، علی نیز زنده نبوده است. درنتیجه تمام ارث به پسر دوم یعنی محمد میرسد و نوهای که از علی بود، یعنی مهدی، از احمد ارثی نمیبرد.
طبقات و درجات ارث
قانون مدنی از خویشاوندانی که ممکن است از یکدیگر ارث ببرند، تقسیمبندی ارائه کرده است که باید به آن بپردازیم. به طور کلی، خویشاوندان نسبی در سه طبقه حضور دارند.
- طبقه ۱: پدر و مادر و فرزندان و نوهها الی آخر (یعنی نتیجهها نبیرهها و ...)
- طبقه ۲: پدربزرگ و مادربزرگ و خواهران و برادران و فرزندان آنها
- طبقه ۳: عمهها و عموها و خالهها و داییها و فرزندان آنها (یعنی پسر عمه، دختر دایی و ...)
تا زمانی که طبقه ۱ حضور دارند، یعنی زنده هستند، طبقه ۲ ارث نمیبرد و تا زمانی که طبقه ۲ زنده است، طبقه ۳ ارث نمیبرد. اما در هر طبقه هم چندین درجه وجود دارد که تا زمانی که درجه ۱ باشد، درجه ۲ ارث نمیبرد.
- درجه ۱ از طبقه ۱: پدر و مادر و فرزندان
- درجه ۲ از طبقه ۱: نوهها
- درجه ۳ از طبقه ۱: نتیجهها
- درجه ۱ از طبقه ۲: پدربزرگ و مادربزرگ و خواهران و برادران
- درجه ۲ از طبقه ۲: والدین پدربزرگ و والدینِ مادربزرگ و فرزندانِ خواهر و برادر (یعنی مثلاً پدرِ پدربزرگ و خواهرزاده)
- درجه ۱ از طبقه ۳: عمهها و عموها و خالهها و داییها
- درجه ۲ از طبقه ۳: فرزندان عمهها و عموها و خالهها و داییها
نکتة حائز اهمیت اینکه درجه به همین موارد ختم نمیشود و ادامه دارد، مثلاً میتوان درجة ۴ از طبقه ۱ را فرض کرد که نبیرهها هستند یا درجة ۳ از طبقه ۲ را فرض کرد که شامل پدربزرگِ پدربزرگ میشود. اما چون عملاً تا به دنیا آمدن نبیرهها شخصی زنده نمیماند که به نبیره ارث برسد، یا پدربزرگِ پدربزرگ به قدری عمر نمیکند که به او ارث برسد، به این موارد نپرداختیم.
همچنین، همانطور که در ابتدا گفتیم، همسر تنها شخصی است که در رابطة نسبی ارث میبرد. این شخص همیشه ارث میبرد، صرف نظر از اینکه خویشاوند سببی وجود دارد یا ندارد و اینکه در کدام درجه و طبقه است.
تقسیم ارث در یک طبقه و یک درجه
حال سوال اینجاست که در صورتی که در یک درجه و یک طبقه چند شخص وجود داشته باشند، چگونه ارث تقسیم میشود؟ در ابتدای مقاله مفهوم «فرض» را تعریف کردیم. حال ببینیم که چه اشخاصی طبق قانون فرضبر هستند. اگر ارثیة فرضبرها مشخص شد، ارثیة بقیه که اصطلاحاً «قرابتبر» نامیده میشوند، راحت به دست میآید.
اشخاصی که نصف (یک دوم) ترکه ارث میبرند:
۱- شوهر در صورت نبودن فرزند برای زن (هرچند از شوهر دیگر فرزند داشته باشد)
۲- دختر در صورتی که تنها فرزند باشد
۳- خواهر ابوینی (یعنی خواهری که از پدر و مادر مشترک باشد) یا خواهر ابی (یعنی خواهری که از ناحیة پدر مشترک است و مادرش فرق دارد) تنها در صورتی که منحصر به فرد باشد
اشخاصی که ربع (یک چهارم) ترکه ارث میبرند:
۱- شوهر در صورت فوت زن با داشتن فرزندان
۲- زوجه (یعنی زن) یا زوجهها در صورت فوت شوهر بدون فرزندان
اشخاصی که ثمن (یک هشتم) ترکه ارث میبرند:
زوجه یا زوجهها در صورت فوت شوهر با داشتن فرزندان
اشخاصی که ثلث (یک سوم) ترکه ارث میبرند:
۱- مادر در صورتی که شخص فوت شده، فرزند یا اخوه نداشته باشد.
۲- برادر و خواهری که امی هستند (یعنی از ناحیة مادر مشترک هستند و پدرشان متفاوت است) در صورتی که بیش از یکی باشد.
اشخاصی که دو ثلث (دو سوم) ترکه ارث میبرند:
۱- دو دختر و بیشتر در صورت نبودن فرزندِ پسر
۲- دو خواهر و بیشتر ابوینی یا ابی تنها با نبودن برادر
اشخاصی که سدس (یک ششم) ترکه ارث میبرند:
پدر و مادر و خواهر و برادر امی اگر تنها باشد.
اینها صاحبان فرض هستند که ترکة خود را طبق قانون برمیدارند و الباقی هرچه ماند به صاحبان قرابت (قرابتبر) میرسد. به عنوان مثال، مردی، یک همسر و یک پسر دارد. اگر مرد فوت کند، چون همسر و فرزند دارد که طبقه ۱ محسوب میشوند، به طبقه ۲ و ۳ هیچ چیزی نمیرسد. حالا در همین طبقه ۱ که شامل یک همسر و یک فرزندِ پسر است، ارث چگونه تقسیم میشود؟ ابتدا سراغ فرضبرها میرویم. طبق قانون همسر فرضبر است. ارث همسر در صورتی که شخص فوت شده، فرزند داشته باشد، یک هشتم است. پس یک هشتم کل دارایی به این زن میرسد. الباقی هم به پسر میرسد که به موجب قانون، او تنها وارث است. بنابراین در اینجا همسر یک هشتم و پسر هفت هشتم کل دارایی را دریافت میکنند.
نتیجهگیری
با تسهیل مفاهیم و قوانین تقسیم ارث، افراد میتوانند به درک بهتری از حقوق خود دست یابند و در مواقع ضروری، تصمیمات صحیحتری اتخاذ کنند. اگر شما نیز با مسائل مرتبط با تقسیم ارث یا حقوق خود در این زمینه مواجه هستید، مشاوره با یک وکیل حقوقی میتواند بسیار مفید باشد. هادی طهماسبزاده مشاور حقوقی با تجربه، آماده است تا به شما در این زمینه کمک کند. برای مشاوره تلفنی با ایشان میتوانید به شماره 02175189000 و کد 7381 تماس بگیرید و از راهنماییهای حرفهای ایشان بهرهمند شوید.