عزت نفس چیست؟ و چه تفاوتی با اعتماد به نفس دارد؟

عزت نفس یعنی احساس ارزشمندی کردن. حس ارزشمندی، حسی درونی است و به وجود آمدن آن از دوران کودکی ما آغاز می‌شود.

من احمقم یا باهوش؟ مدیر با لیاقتی هستم یا بی‌کفایت؟ دوست‌داشتنی هستم یا نفرت‌انگیز؟ زیبا هستم یا زشت؟ همیشه شکست می‌خورم یا موفق می‌شوم؟

تابه‌حال به این سؤالات فکر کرده‌اید؟! جزو کسانی هستید که دائماً خودتان را سرزنش می‌کنید؟ آیا همیشه نقاط ضعفتان را می‌بینید؟ آیا قوانینی در ذهنتان دارید که اگر اجرا نشوند، به هم می‌ریزید؟

خانم زهرا زندیه مشاور خانواده در این مقاله به تعریف عزت نفس که یکی از ملزومات زندگی هر فردی است می‌پردازد.

تعریف عزت نفس

عزت نفس یکی از عوامل تعیین کننده رفتار انسان در محیط اجتماعی محسوب می‌شود و در واقع مقدار ارزشی است که اشخاص به خود به عنوان یک فرد نسبت می‌دهند. این جنبه در رابطه بین فردی کسب گردیده، بازتابی از نظر دیگران نسبت به فرد بوده و چگونگی برخورد او با مسائل مختلف است.

عزت نفس از نظر راجرز عبارت است از: ارزیابی مداوم شخص نسبت به ارزشمندی خود و یا قضاوت شخصی در خصوص ارزشمندی خود می‌باشد؛ که این صفت عمومیت داشته و در همه مردم وجود دارد و حالتی ثابت و دائمی است.

براندن که پدر جنیش عزت نفس خوانده می‌شود، عزت نفس را این گونه تعریف کرده است: گرایش به ادراک خود به عنوان فردی که شایستگی رویارویی با چالش های اساسی زندگی را داریم؛ زیرا ارزش شاد بودن داریم.

عزت نفس ارزیابی ما از خودمان در راستای بعد خوب-بد یا مطلوب-نامطلوب است. آیا خود را دوست دارید و احساس می‌کنید که فرد ارزشمند و خوبی هستید؟ احساس می‌کنید که دیگران به شما احترام می‌گذارند؟ آیا حس می‌کنید که اصولاً شخص منصف و شایسته‌ای باشید؟ آیا از آنچه انجام داده‌اید، از کسی که هستید، و این که دوست دارید چه کسی شوید؛ احساس رضایت و احساس غرور و مباهات می‌کنید؟ عزت نفس مجموعه‌ای از واکنش‌های مثبت و منفی شما به همۀ جنبه‌های خودتان است. این که احساستان درباره کیستی خودتان چگونه است، عزت نفس شما است.

مردم در حیطه‌های مختلف زندگی‌شان می‌توانند ارزیابی مثبت یا منفی از خودشان داشته باشند. برای مثال ممکن است درباره توانایی ذهنی‌شان دید خوبی داشته باشند. اما احساس خوبی نسبت به نحوه ارتباطشان با دیگران نداشته باشند. عزت نفس کلی ممکن است آمیزه‌ای از خود ارزیابی در چند حوزهّ جداگانه باشد. به طور کلی عزت نفس به منزله یک ارزیابی کلی یا میانگین مجموع خودپنداره عمومی شخص تلقی می‌شود.

بیشتر بخوانید: اختلال اضطراب سلامتی چیست؟

اهمیت عزت نفس چیست؟

عزت نفس می‌تواند روی فرایند تصمیم‌گیری، روابط، سلامت عاطفی، رفاه کلی و انگیزه ما تأثیر بگذارد چون افرادی که دیدگاه سالم و مثبتی نسبت ‌به خودشان دارند، پتانسیل‌هایشان را درک می‌کنند و می‌توانند چالش‌های جدید را راحت‌تر پشت‌سر بگذارند. چهار ویژگی کلیدی عزت نفسِ سالم عبارت‌اند از:

1. درک مهارت‌های خودمان 
2. توانایی حفظ روابط سالم با دیگران 
3. انتظارات شخصی واقع‌بینانه و مناسب 
4. درک نیازها و توانایی‌های مورد نیاز 

افرادی که عزت نفس پایینی دارند،‌ عموماً کم‌تر به توانایی‌هایشان اتکا می‌کنند و در تصمیم‌گیری‌ها، دو دل می‌شوند. این افراد برای امتحان کردن چیزهای جدید انگیزه آن‌چنان زیادی ندارند چون باور کرده‌اند که نمی‌توانند به اهداف‌شان دست پیدا کنند. این موضوع مشکلاتی در روابط و نیازهای شخصی در اشخاص به‌وجود می‌آورد.

در آن‌طرف، افرادی که عزت نفس بیش از حد بالایی دارند، مهارت‌های خودشان را بیش از اندازه ارزیابی می‌کنند و احساس‌شان بر این است که مستحق موفقیت هستند، حتی بدون این‌که توانایی لازم برای رسیدن به آن موفقیت را داشته باشند. نتیجه این تفکر، مانعی برای خودسازی است چون شخص باور دارد که یک انسان کامل است.

سه  رکن عزت نفس

سه مولفه اصلی برای عزت نفس وجود دارد:

1. هویت: باورها و شناختی که نسبت به خودتان دارید و شامل علایق، آرزوها، خصوصیات، توانایی ها، احساسات، نیازها و هر چیزی که منحصر به شماست. این  هویت شما از بخش‌های مختلف مانند فیزیکی، اجتماعی و…. تشکیل شده است.
2. احساس تعلق: تعلق به ما این امکان را می‌دهد که احساس درک، دیده شدن، پذیرفته شدن و حمایت کنیم. عضویت در فعالیت‌های گروه‌های اجتماعی و دوستی مربوط به این عامل است.
3. احساس شایستگی: این که از دل تجربه‌ای مثبت و منفی زندگی‌تان عبور کرده‌اید و هر کدام از آن‌ها درسی برای شما داشته‌اند. آن‌ها به شما  کمک کرده‌اند تا رشد کنید و به خودتان باور داشته باشید؛ اینکه چه کسی هستید و چه توانایی‌هایی دارید.

همه این عوامل در کنار هم قرار می‌گیرند و عزت نفس شما را تشکیل می‌دهند. لازم نیست نسبت به همه آن‌ها احساس رضایت و امنیت کنند تا از عزت نفس خوبی بالایی برخوردار باشید، اما هر کدام از آن‌ها در احساس شما نسبت به خودتان نقش دارند.

تفاوت اعتماد به نفس با عزت نفس چیست؟

واژه‌های «عزت نفس» و «اعتماد به نفس» همپوشانی زیادی با هم دارند و خیلی وقت‌ها با هم اشتباه گرفته می‌شوند. برای درک بهتر تفاوت اعتماد به نفس و عزت نفس، باید بگوییم که در تعریف عزت نفس بر روی ارزش وجودی تأکید می‌شود اما در اعتمادبه‌نفس، در باور به توانمندی‌ها در انجام امور تأکید می‌شود.

ممکن است کسی اعتماد به نفس بالایی داشته باشد، اما عزت نفس بالایی نداشته باشد!  مثلاً فردی مدیر موفقی باشد اما احساس ارزشمندی نکند.

1. در اعتمادبه‌نفس فرد خود را در حوزه‌ای مشخص، توانمند می‌بیند، اما ممکن است در سایر حوزه‌ها این احساس را نداشته باشد! مثلاً ممکن است فردی در سخنرانی کردن اعتمادبه‌نفس بالایی داشته باشد، ولی در آشپزی کردن اعتمادبه‌نفس پایینی داشته باشد.
2. ولی در عزت نفس، فرد باید در همه شرایط زندگی خود را دوست بدارد و ارزش و احترام برای خودش قائل باشد (چه وقتی موفق می‌شود و چه مواقعی که شکست می‌خورد). عزت‌نفس سالم زیربنای اعتمادبه‌نفسی است که در سال‌های بعد شکل می‌گیرد. ارزش قائل شدن و دوست داشتن خود در احساس کارایی و توانایی ما اثرگذار است.

شاید بپسندید: اضطراب اجتماعی + علائم و درمان

آیا عزت نفس پایین یک مشکل سلامت روان است؟

عزت‌نفس پایین می‌تواند به بروز یا شدت اختلالات سلامت روان همچون افسردگی، اضطراب و وسواس کمک کند یا یکی از علائم آن به‌شمار آید. در واقع باید گفت عزت نفس پایین و سلامت روان ارتباط نزدیکی با یکدیگر دارند، خصوصا اگر نشانه‌های ضعف احترام به خود برای مدت طولانی ماندگار شوند.

به‌عنوان مثال موارد زیر می‌توانند زندگی روزمره شما را تحت تاثیر قرار دهند:

1. متنفر بودن از خود
2. سرزنش کردن ناعادلانه خود 
3. احساس بی‌ارزش بودن و ناامیدی
4. نگرانی مداوم در مورد ناتوان بودن در انجام کارها

وجود مشکل سلامت روان باعث کاهش عزت‌نفس می‌شود. از همین‌رو افرادی که برای اختلال سلامت روان تحت درمان هستند، معمولا سخت‌تر می‌توانند گام موثری جهت بهبود عزت نفس خود بردارند.

صحبت با پزشک یا درمانگر به شما در بهبود سلامت روان و افزایش عزت نفس کمک می‌کند. شما می‌توانید به صورت آنلاین و تلفنی با بهترین روانشناس مجموعه مشاورین همراه در ارتباط باشید.

بیشتر بخوانید: اختلال اضطراب فراگیر + علائم و روش های درمان

ویژگی های افراد دارای عزت نفس بالا و پایین

همانگونه که قبلا اشاره کردیم پایه عزت نفس باورهای یک فرد نسبت به ارزشمندی خود است؛ در واقع ارزش‌گذاری که نسبت به توانایی‌ها و داشته‌های خود دارد. ما در سطور بعد تلاش خواهیم کرد ویژگی های افراد دارای عزت نفس پایین و بالا را بیان کنیم.

ویژگی افراد با عزت نفس پایین

افراد دارای عزت نفس پایین اغلب دیدگاه منفی نسبت به خود دارند. آن‌ها ممکن است خود را دوست نداشته باشند یا احساس کنند که کافی نیستند. اغلب در موقعیت‌های اجتماعی احساس ناراحتی می‌کنند. آن‌ها ممکن است از صحبت در جمع یا معاشرت با دیگران بترسند. افراد با عزت نفس پایین اغلب در ابراز نیاز‌های خود مشکل دارند. آن‌ها ممکن است احساس کنند که نیاز‌های آن‌ها مهم نیست یا اگر نیازهای‌شان را ابراز کنند، دیگران آن‌ها را دوست نخواهند داشت.

افراد با عزت نفس پایین روی نقاط ضعف خود تمرکز می‌کنند و  ممکن است از نقاط قوت خود غافل شوند یا آن‌ها را دست کم بگیرند. اغلب به خود انتقاد می‌کنند. ممکن است به راحتی خود را سرزنش کنند یا احساس کنند که شکست خورده هستند. احساس شرم و اضطراب بالایی را تجربه می‌کنند. از قضاوت دیگران می‌ترسند و باور دارند که شایسته عشق و محبت نیستند. این افراد اغلب از بازخوردها و نظرات منفی دیگران درباره خودشان تاثیر می‌پذیرند. آن‌ها ممکن است حتی اگر بازخوردها و نظرات منفی دیگران درست نباشد، آن‌ها را باور کنند. از شکست می‌ترسند. از تلاش برای چیزهای جدید اجتناب می‌کنند زیرا نگران هستند که شکست بخورند.

ویژگی افراد با عزت نفس بالا

افراد دارای عزت نفس بالا، دیدگاهی مثبت نسبت به خود دارند. آن‌ها خود را دوست دارند و احساس می‌کنند که شایسته عشق و محبت هستند. در موقعیت‌های اجتماعی اعتماد به نفس دارند. آن‌ها از صحبت در جمع یا معاشرت با دیگران لذت می‌برند. می توانند نیاز‌های خود را به طور موثر ابراز کنند. اغلب می‌دانند که نیاز‌های آن‌ها مهم است و از ابراز آن‌ها نمی‌ترسند. روی نقاط قوت خود تمرکز می‌کنند. آن‌ها از نقاط قوت خود آگاه هستند و از آن‌ها برای رسیدن به اهداف خود استفاده می‌کنند. افراد با عزت نفس بالا به خود انتقاد نمی‌کنند.

آن‌ها می‌دانند که همه انسان هستند و گاهی اشتباه می‌کنند. احساس رضایت و خشنودی می‌کنند. از زندگی خود لذت می‌برند و احساس می‌کنند که زندگی ارزشمندی دارند. از بازخوردها و نظرات دیگران تاثیر نمی‌پذیرند. غالبا آگاهند که نظرات دیگران همیشه درست نیست و بر دیدگاه آن‌ها نسبت به خود تاثیر نمی‌گذارد. افراد با عزت نفس بالا از شکست نمی‌ترسند. آن‌ها می‌دانند که شکست بخشی طبیعی از زندگی است و از آن برای یادگیری و رشد استفاده می‌کنند.

سخن پایانی

در این مطلب تلاش کردیم تا به شکلی همه‌جانبه به این سوال که عزت نفس چیست؟ پاسخ دهیم و تمام جنبه‌های مختلف آن را بررسی کنیم.

با وجود این‌که عزت نفس با توجه به عوامل ژنتیکی، تجربیات اولیه کودکی و ویژگی‌های شخصیتی در هر شخص متفاوت است، اما باید به‌خاطر داشته باشیم که هیچ فردی ارزش کم‌تری نسبت‌به دیگری ندارد.

خوشبختانه، عزت نفس هم درست مثل بسیاری از اختلالات مرتبط با سلامت روان، با اقداماتی قابل درمان است و می‌توانید احساس امنیت و ارزش بیش‌تری برای خودتان ایجاد کنید.