اغلب روانشناسان و مشاوران اعتیاد معتقدند مصرف مواد مخدر و روان گردانها از نوجوانی آغاز میشود و علت آن را نیز گروه همسالان و عدم توانایی «نه گفتن» به درخواستهای آنان، برای مصرف مواد مخدر میدانند. مطالعات روانشناسی در دو دهه اخیر، از افزایش مصرف بیرویه مواد سنتتیک یا روان گردان در میان نوجوانان حکایت دارد.
نوجوانی دورهای حیاتی و حساس در زندگی انسان است که طی آن فرد از کودکی به بزرگسالی گذر میکند. این دوره با تغییرات فیزیکی، عاطفی و شناختی بسیاری همراه است. در این میان، نوجوانان ممکن است در معرض عوامل مختلفی قرار گیرند که یکی از آنها مواد روانگردان است. مواد روانگردان شامل موادی است که بر عملکرد ذهنی و حالتهای عاطفی تأثیر میگذارند. این مقاله از یاسمن جعفری مشاور کودک و نوجوان به بررسی تاثیرات مصرف مواد روانگردان بر نوجوانان از دیدگاه روانشناسی میپردازد.
تغییرات روانشناختی در دوره نوجوانی
نوجوانی با تغییرات بسیاری در ساختار و عملکرد مغز همراه است. این تغییرات شامل بازسازی و تقویت شبکههای عصبی، رشد قشر پیشپیشانی (Prefrontal Cortex) و افزایش فعالیتهای دوپامینی است. این تغییرات باعث افزایش تواناییهای شناختی مانند تصمیمگیری، برنامهریزی و حل مسئله میشوند، اما همزمان نیز فرد را به سمت رفتارهای پرخطر و جستجوی تجربههای جدید سوق میدهند.
مواد روانگردان
مواد روانگردان، موادی هستند که تأثیر مستقیمی بر سیستم عصبی مرکزی دارند و میتوانند تغییرات عمدهای در حالت روحی، رفتار، و ادراک فرد ایجاد کنند. این مواد شامل موادی مانند کوکائین، الاسدی، کراک، و سایر موادی است که بهطور غیرقانونی تهیه و مصرف میشوند. مصرف این مواد میتواند به اعتیاد، اختلالات روانی، و مشکلات اجتماعی منجر شود.
مواد روانگردان و تاثیرات آنها
مواد روانگردان به دستههای مختلفی تقسیم میشوند که هر کدام تاثیرات متفاوتی بر مغز و رفتار دارند. برخی از این مواد عبارتند از:
الکل: مصرف الکل در دوره نوجوانی میتواند باعث کاهش تواناییهای شناختی و تصمیمگیری شود. همچنین الکل میتواند زمینهساز مشکلات رفتاری و اجتماعی مانند خشونت و بزهکاری باشد.
ماریجوانا: مصرف ماریجوانا در نوجوانان میتواند باعث اختلال در حافظه، یادگیری و تمرکز شود. همچنین مصرف بلندمدت آن میتواند با افزایش خطر ابتلا به اختلالات روانی مانند افسردگی و اضطراب همراه باشد.
اکستازی (MDMA): اکستازی معمولاً در محیطهای مهمانی و جشنها مصرف میشود و تاثیرات آن شامل افزایش انرژی، تحرک و حس اجتماعی است. با این حال، مصرف مکرر آن میتواند باعث آسیب به سلولهای عصبی مرتبط با سروتونین و افزایش خطر افسردگی و اضطراب شود.
کوکائین و آمفتامینها: این مواد باعث افزایش شدید دوپامین در مغز میشوند که به احساس خوشحالی و انرژی فراوان منجر میشود. با این حال، مصرف مکرر آنها میتواند باعث ایجاد اعتیاد، اضطراب و پارانویا شود.
دلایل گرایش نوجوانان به اعتیاد و مصرف روان گردانها
عدهای از روان تحلیلگران (مشاوران روانشناسی) نیز بر نقش مصرف مواد مخدر به عنوان نوعی دفاع علیه تنشها، افسردگی زیربنایی، تمایلات سادیسمی و تکانههای پرخاشگرانه تأکید میکنند. به عقیدۀ ورامسر (1966) نوجوان برای سرکوب عواطف ناخوشایند خود به مصرف داروهای مخدر روی میآورد. نظریه پردازان دلبستگی (شاخهای از روانشناسی) معتقدند که کودک در بدو تولد به یک سری رفتارهای دلبستگی مانند گریه کردن، لبخند زدن، محکم گرفتن و چسبیدن به مراقب مجهز است.
در مشاوره کودک و نوجوان بر این باورند که رفتارها دلبستگی باعث میشوند کودک در مجاورت مراقبت کننده باقی بماند. به لحاظ روانشناسی این مجاورت کارکرد بقایی دارد و باعث میشود از کودک در برابر خطراتی که او را تهدید میکند، محافظت شود. با این اوصاف میتوان گفت که نوجوان از یک سیستم دلبستگی و در کنار آن، یک سیستم هشدار استفاده مینماید.
نوجوان به طور مستمر در حال بررسی محیط است تا ببیند آیا خطری وجود دارد یا خیر. آیا مراقبت کننده حضور دارد یا نه. مشاوران نوجوان معتقدند اگر مراقبت کننده نباشد و یا خطراتی فرد را تهدید کند، سیستم هشدار فعال شده و فرد دچار اضطراب میشود.
همین امر باعث فعال شدن سیستم دلبستگی میشود تا کودک بتواند رفتارهای دلبستگی را نمایان کند و پیوند خود را با مراقبت کننده دوباره آغاز کند. به همین دلیل روانشناسان بر این باورند که دلبستگی یک پیوند عاطفی است که بین دو نفر به وجود میآید و باعث میشود که فرد احساس امنیت کند و بر مبنای احساس امنیت بتواند بدون احساس خطر و ترس از صدمه دیدن به کاوش محیط خود بپردازد و وارد فعالیتهای اجتماعی شود.
این سبک دلبستگی، خاص کودکی نیست و در تمام دوران بزرگسالی هم وجود دارد. تجربه روانشناسان و مشاوران نشان میدهد دلبستگی زمانی خیلی نمایان می شود که ما به دلیلی دچار تنش و اضطراب شویم. آنگاه این سیستم فعال میشود. تا بتوانیم احساس امنیت را از فیگور دلبستگیمان بگیریم. به همین دلیل است که نظریه پردازان دلبستگی معتقدند، افرادی که مواد مخدر مصرف میکنند دلبستگیهای ایمن و سالم در کودکی آنها شکل نگرفته است.
از این روست که نوجوانان از مواد به عنوان جایگزینی برای دلبستگیهای سالم استفاده میکنند. تجربهی مشاوران نوجوان نشان میدهد زمانی که نوجوان مواد مخدر مصرف میکند، اعتمادبه نفس او افزایش پیدا کرده و به راحتی میتواند فعالیتهای شغلی و اجتماعی خود را انجام دهد. یعنی واجد همان ویژگیهایی میشود که در دلبستگی ایمن مشاهده میشود. از دیدگاه روانشناسی نوجوانی مرحلهای پر از تنش و اضطراب است.
از این رو به واسطه تغییراتی که در او در حال وقوع است، اعتمادبه نفس فرد نیز تحت تأثیر تنشها، تغییرات و تکانههای قوی قرار گرفته و رو به افول میرود و در نتیجه وابستگی به مواد مخدر در فرد زودتر به وجود میآید.
بیشتر بدانید: افسردگی در کودکان و نوجوانان
دلایل مصرف مواد روانگردان در نوجوانان
مصرف مواد روانگردان در نوجوانان میتواند به دلایل مختلفی صورت گیرد که برخی از آنها عبارتند از:
فشار همسالان: یکی از مهمترین عوامل مصرف مواد در نوجوانان، فشار همسالان است. نوجوانان برای پذیرش در گروههای اجتماعی و کسب تایید از سوی همسالان خود، ممکن است به مصرف مواد روانگردان روی آورند.
کنجکاوی و جستجوی تجربههای جدید: نوجوانان به دلیل تغییرات بیولوژیکی و شناختی، علاقهمند به تجربههای جدید و متفاوت هستند. این کنجکاوی میتواند آنها را به سمت مصرف مواد روانگردان سوق دهد.
مشکلات خانوادگی و اجتماعی: مشکلات خانوادگی مانند طلاق والدین، عدم حمایت عاطفی و مشکلات اقتصادی میتواند زمینهساز مصرف مواد در نوجوانان باشد. همچنین، مشکلات اجتماعی مانند فشار تحصیلی و استرسهای مرتبط با رشد نیز میتواند نقش مهمی در این زمینه ایفا کند.
اختلالات روانی: برخی از نوجوانان به دلیل داشتن اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب و نقص توجه/بیشفعالی (ADHD) ممکن است به مصرف مواد روانگردان به عنوان راهی برای کاهش علائم و بهبود حال خود روی آورند.
پیامدهای مصرف مواد روانگردان
مصرف مواد روانگردان در نوجوانان میتواند پیامدهای کوتاهمدت و بلندمدت مختلفی داشته باشد. این پیامدها شامل:
پیامدهای کوتاهمدت
تغییرات رفتاری: مصرف مواد میتواند باعث تغییرات رفتاری مانند افزایش تحریکپذیری، خشونت و رفتارهای پرخطر شود.
اختلالات شناختی: مصرف مواد میتواند باعث اختلال در تواناییهای شناختی مانند حافظه، تمرکز و تصمیمگیری شود.
مشکلات جسمی: مصرف مواد میتواند باعث مشکلات جسمی مانند اختلالات خواب، کاهش اشتها و افزایش خطر تصادفات و آسیبهای جسمی شود.
پیامدهای بلندمدت
اعتیاد: مصرف مکرر مواد میتواند به اعتیاد و وابستگی جسمی و روانی منجر شود.
اختلالات روانی: مصرف بلندمدت مواد میتواند باعث افزایش خطر ابتلا به اختلالات روانی مانند افسردگی، اضطراب و اختلالات روانپریشی شود.
مشکلات اجتماعی و تحصیلی: مصرف مواد میتواند باعث کاهش عملکرد تحصیلی، افت تحصیلی و مشکلات اجتماعی مانند بزهکاری و انزوا شود.
آسیبهای مغزی: مصرف مداوم مواد روانگردان میتواند باعث آسیب به ساختارها و عملکردهای مغزی شود که ممکن است تاثیرات دائمی بر زندگی فرد داشته باشد.
بیشتر بدانید: والدین کنترلگر
راهکارهای پیشگیری و درمان
برای پیشگیری و درمان مصرف مواد روانگردان در نوجوانان میتوان از راهکارهای مختلفی استفاده کرد که برخی از آنها عبارتند از:
آموزش و آگاهیبخشی: یکی از مهمترین راهکارها برای پیشگیری از مصرف مواد، آموزش و آگاهیبخشی به نوجوانان در مورد خطرات و پیامدهای مصرف مواد روانگردان است. این آموزشها میتواند در مدارس، خانوادهها و از طریق رسانهها ارائه شود.
حمایت خانوادگی: خانوادهها میتوانند نقش مهمی در پیشگیری از مصرف مواد در نوجوانان ایفا کنند. ایجاد محیط خانوادگی حمایتکننده، برقراری ارتباط موثر با فرزندان و ارائه حمایتهای عاطفی میتواند به کاهش خطر مصرف مواد کمک کند.
فعالیتهای جایگزین: ایجاد و تشویق به فعالیتهای جایگزین سالم مانند ورزش، هنر و فعالیتهای اجتماعی میتواند به نوجوانان کمک کند تا انرژیها و علاقههای خود را به شکل مثبت و سازندهای تخلیه کنند.
مشاوره و درمان روانشناختی: در صورت وجود مشکلات روانی یا مصرف مواد در نوجوانان، ارائه مشاوره و درمان روانشناختی میتواند به بهبود وضعیت آنها کمک کند. این مشاورهها میتواند شامل درمانهای فردی، گروهی و خانوادگی باشد.
نتیجهگیری
نوجوانی دورهای حیاتی و حساس در زندگی انسان است که در آن فرد به دلیل تغییرات بیولوژیکی، شناختی و اجتماعی، در معرض خطرات مختلفی از جمله مصرف مواد روانگردان قرار دارد. این مواد میتوانند تاثیرات منفی بسیاری بر سلامت جسمی، روانی و اجتماعی نوجوانان داشته باشند. از این رو، توجه به پیشگیری و درمان مصرف مواد در این دوره اهمیت بسیاری دارد. آموزش و آگاهیبخشی، حمایت خانوادگی، ارائه فعالیتهای جایگزین سالم و مشاوره و درمان روانشناختی از جمله راهکارهای موثر برای مقابله با این مشکل هستند. توجه به این مسائل میتواند به بهبود سلامت روانی و جسمی نوجوانان و کاهش خطرات مرتبط با مصرف مواد روانگردان کمک کند.